Kinderen van Hongerwinter minder productief

AMSTERDAM Kinderen die in de Hongerwinter zijn verwekt, hebben daar later in hun leven flink last van. Vooral hun productiviteit loopt vanaf het 55ste levensjaar terug.

Dit melden onderzoekers van de VU in Amsterdam. De recessie is voorbij, maar dat geldt voor de economie, niet voor de mensen die ermee te maken hadden. De effecten op het menselijk lichaam zijn over zestig jaar nog steeds merkbaar, zegt Gerard van den Berg, hoogleraar economie aan de Universiteit van Bristol in Engeland. Hij onderzoekt samen met biologen en medici of economische schokken doorwerken op het menselijk lichaam.

,,Als econoom kijk ik bijvoorbeeld naar de productiviteit van mensen. Die koppel ik aan de gezondheid, iets wat medici niet doen. De samenwerking tussen economen en medici is een nieuwe discipline in de wetenschap die zich snel ontwikkelt.”

Zo deed Van den Berg onderzoek naar de mensen die in de Hongerwinter zijn verwekt. De Hongerwinter is uniek onderzoeksmateriaal. Het betreft een afgesloten gebied in het westen van Nederland. De honger die ontstond door een blokkade van de Duitsers kwam zo onverwacht dat niemand zich er op kon voorbereiden. Dat levert prachtig vergelijkingsmateriaal op met mensen uit de rest van Nederland, die geen honger of gebrek leden.

Van den Berg ontdekte samen met medewerkers van de VU dat de productiviteit van de mensen die in de Hongerwinter zijn verwekt, vanaf hun 55ste begon terug te lopen. ,,Ze raken vaker werkloos, hun cognitieve vermogen loopt terug.”

Die Hongerwinterkinderen kun je nog als een extreem voorbeeld zien. Maar andere studies tonen hetzelfde resultaat. ,,We hebben daarom ook gekeken naar mensen die in een recessie zijn geboren. Zeker vroeger betekende een recessie ook dat je minder te eten had. Daar zie je ook dat de cognitieve vermogens op latere leeftijd teruglopen. De mensen worden minder alert, kunnen zich moeilijker concentreren en leren niet meer zo gemakkelijk.”

Armoedebestrijding is dus een nuttige investering voor de overheid. Het zorgt ervoor dat mensen niet al in de baarmoeder een achterstand oplopen en daarmee langer productief blijven. Dat geeft welvaartswinst.

Geestelijk gezonde en alerte mensen leveren ook op andere terreinen voordeel op, zegt Van den Berg. ,,Oude mensen worden geacht langer voor zichzelf te zorgen en meer beslissingen te nemen. Als ze geestelijk minder functioneren kan dat leiden tot verkeerde beslissingen. Bijvoorbeeld: welke zorgpolis is voor mij het beste, hoe moet ik mijn geld beleggen of hoe regel ik de erfenis?

Dat voorkomen is het beste. ,,Maar de vraag is of je via interventie iets kunt doen aan die achterstand. Kan heel goed onderwijs de cognitieve teruggang op latere leeftijd tegengaan? En moet je dat onderwijs dan op jongere leeftijd geven of juist op latere? Dat soort zaken onderzoeken we.”

Of armoede ook in latere generaties doorwerkt, is niet bekend. De Hongerwinter is nog niet lang genoeg geleden om dat effect te meten. Uit Zweeds onderzoek kwam wel een heel andere verrassende conclusie: ,,Mensen die rond hun tiende levensjaar honger hebben geleden, krijgen gezondere kleinkinderen”, zegt Van den Berg.

De onderzoekers keken daarvoor naar hongersnoden in geïsoleerde dorpjes in Noord-Zweden. ,,Die zijn goed gedocumenteerd. Het lijkt erop dat het lichaam door dat gebrek aan voedsel wordt voorbereid op problemen die nog kunnen komen. Dat werkt dan weer gunstig door op volgende generaties. Het is een economisch correctiemechanisme. Wij vonden een bevestiging onder kleinkinderen van mensen die in Duitsland aan het einde van de Eerste Wereldoorlog honger leden. Cynisch gesteld: als je slimme kleinkinderen wilt, helpt het als je op je tiende honger lijdt.”

De onderzoeken van Van den Berg kunnen ook een rol spelen bij de discussie over de verhoging van de pensioenleeftijd. ,,Als econoom kijk ik naar de productiviteit, niet naar de levensverwachting. Het is de vraag of mensen wel veel langer gezond kúnnen doorwerken. Dan heb ik het niet over zware lichamelijke arbeid, dat kan sowieso niet, maar over geestelijke. De scherpte, concentratie en alertheid worden gewoon minder.’’

,, Ik vraag me af of het brein langer werken aankan. De aanpassing van de hersenen gaat heel langzaam, terwijl de pensioenleeftijd snel stijgt. Het zou best kunnen dat mensen straks alleen maar langer werkloos thuis zitten in plaats van langer doorwerken. Dan zou de verhoging van de pensioenleeftijd een ordinaire bezuinigingsmaatregel zijn.”