Zicht op de samenleving in nieuwe economieles

AMSTERDAM Doorleren, de maffia, internet en onze emoties. Ze zijn allemaal te begrijpen met kennis van de economie. Juist daar moet op de middelbare school meer aandacht voor komen.

Hoogleraar Coen Teulings geeft zo’n nieuwe economieles in vier thema’s.

Doorleren of meteen werken?

,,De ondernemer wil weten of investeren in een nieuwe machine genoeg opbrengt om later meer te verdienen. Dat noemen we ‘fysiek kapitaal’. De scholier wil weten of investeren in doorleren genoeg opbrengt om later meer te verdienen dan wanneer hij meteen gaat werken. Dat heet ‘menselijk kapitaal’. Gemiddeld levert elk extra schooljaar 10 procent meer loon op. Vier jaar studeren brengt je op 40 procent extra. Maar bij elke investering gaat de kost voor de baat uit.

,,Landen met goed onderwijs hebben meer welvaart. Ook voor de regering is het slim om geld te stoppen in menselijk kapitaal. Ook de staat kan een euro maar één keer uitgeven. Versimpeld: stoppen we meer geld in wegen of in scholen? Economie gaat over de vraag waar we onze schaarse middelen inzetten.”

Verzwijgen of verklikken?

,,Twee maffiosi zijn opgepakt. Ze hebben beloofd elkaar nooit te verklikken. In de gevangenis komt de twijfel. Als de twee hun misdaad verzwijgen, komen ze vrij. Als één maffioso samenwerkt met justitie en bekent, is de zaak rond. Wie bekent, komt vrij. De ander moet lang zitten. Als ze allebei bekennen, moeten ze allebei zitten, maar minder lang. Dit heet het ‘gevangenendilemma’.

,,Economen werken er veel mee. Het gaat over het houden van je belofte. Bij de maffia is dat: elkaar niet verraden. Je geloofwaardig binden aan je beloften is een centraal economisch probleem. Ook als ondernemers samen iets afspreken of als jij een grote aankoop bij een bedrijf wilt doen. Hoe geloofwaardig is de belofte? Een contract is een oplossing, maar het blijft moeilijk. Je kunt niet alles op papier vastleggen, want sommige dingen pakken nu eenmaal gewoon anders uit. De maffia heeft een eigen oplossing om de belofte geloofwaardig te maken. Dat is ‘je houdt in de cel je mond, zo niet, dan weten we je te vinden.’ Die maffiamoord is hun oplossing van het economische probleem, om je te binden aan je beloften.”

Lage én hoge prijzen op internet?

,,Stel, je bezoekt een reisbureau. De verkoper wil weten hoeveel hij je maximaal kan laten betalen voor die reis naar Napels. Hij kijkt naar je mooie colbertje en schat in dat hij je een hotel kan verkopen met meer luxe. ‘Als u echt mooi zicht wilt hebben op zee…’ Dan verkoopt hij je een luxe reis van 1.000 euro. Hij kan niet weten dat je er wel 1.500 euro voor overhad. Die ongelijkheid in kennis noemen economen ‘asymmetrische informatie’. Hier is het voordeel voor de klant, omdat het reisbureau niet weet hoeveel het de klant maximaal kan vragen.

,,Internet heeft dat veranderd. Jouw zoekgedrag geeft Google zo veel informatie dat de aanbieder vrij goed kan inschatten hoeveel jij maximaal wilbetalen. Hij kan daar zijn offerte dus precies op afstemmen. Het voordeel is voor de aanbieder. De klant betaalt meer dan de kosten. Hoeveel meer hangt af van zijn betalingsbereidheid. Kennis is macht, hier marktmacht. Hoe meer de aanbieder van jou weet, hoe meer hij de prijs kan afstemmen op jouw betalingsbereidheid.”

100 euro: verdelen of doorspoelen?

,,Je mag 100 euro verdelen met je tegenspeler. Die mag alleen maar ‘ja’ of ‘nee’ zeggen op je voorstel. Met ‘ja’ is hij akkoord en bij ‘nee’ gaat alles door de wc. 99 euro voor jezelf en één euro voor de ander klinkt verstandig. Voor de ander is een euro toch beter dan niets? De kans is groot dat de tegenspeler niet zo nuchter denkt. Die wordt woedend en laat liever 100 euro door de plee spoelen dan dat hij akkoord gaat met zo’n fooi.

,,Economen laten mensen dit spel vaak doen. En wat blijkt? We houden al rekening met een woedende reactie op zo’n oneerlijke deal. We bieden veelal met succes 40 euro aan, en houden 60 zelf. De economische les is dat onze emotionele reactie hier tot een betere uitkomst leidt dan koel redeneren. De verklaring ligt in de evolutie. Onze emoties hebben ons geholpen, anders was de emotionele mens verdrongen door de nuchtere mens. We neigen meer tot samenwerking dan je op grond van een traditioneel economisch model zou verwachten. Economieleraren kunnen hier ‘gaan buurten’ bij de biologieleraar. Ook dit is dewereld leren bekijken met een economische bril.”

Wat leren we van uw nieuwe lessen?

,,We concurreren op de markt, maar werken ook samen. Economie gaat over hoe we ruilen op die markt. Over hoe concurrentie en samenwerking bepalen op welke manier we de opbrengst daarvan verdelen. We kunnen op school de samenleving meer door een economische bril bekijken en verbinding leggen met andere vakken. Dat maakt de economieles nog leuker.”